A co Ty właściwie wiesz o Marszach Śmierci? No właśnie… niewiele! Ludzie wiedzą mało, nawet na Ziemiach Odzyskanych – czyli tych poniemieckich, a w innych regionach kraju jeszcze mniej. Coś tam słyszeli, może słyszeli to na lekcji historii. Od lat mówi się tylko o Marszu Śmierci z Auschwitz. Inne niemal nie istnieją w powszechnej świadomości. Ktoś mi powiedział, że nie ma się czemu dziwić, gdyż inne marsze rozpoczynały się z jakichś filii obozów, a nie z obozu zagłady jak Auschwitz-Birkenau. Ale czy te mniejsze były mniej straszne, przygnębiające?

  Był koniec września 1939 roku. Do Eckersdorf (dziś Bożków) zostało przetransportowanych 18 polskich jeńców wojennych. Wśród nich znalazł się 29-letni pan Leon K., który dostał się do niemieckiej niewoli w Janowie koło Częstochowy. Tutaj pracował do 1945 roku, wykonując przeróżne prace dla hrabiego von Magnisa. To dzięki jego zeznaniom możemy poznać historię bożkowskiego Grobu Nieznanego Żołnierza.

Zdjęcie ukazujące panoramę Bożkowa. W lewym dolnym rogu widać drogę, którą pod koniec lutego 1945 szedł jeden z "Marszów śmierci"

podczas którego zastrzelono dwóch polskich żołnierzy [Zdjęcie w zbiorach Muzeum w Bystrzycy Kłodzkiej].

  Z zeznań złożonych przez naszego bohatera w dniu 1 października 1946 roku oraz 1 lutego 1973 roku przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich dowiadujemy się, że na początku 1945 roku, kiedy wojna pukała do drzwi Dolnego Śląska, przez Bożków przechodziły kolumny z olbrzymią liczbą jeńców i więźniów obozów koncentracyjnych, których prowadzono w kierunku Nowej Rudy (niemiecka nazwa Neurode). Jeden z takich marszów odbył się pod koniec lutego lub na początku marca 1945 r. Była wtedy bardzo mroźna zima. Jeńców konwojowali Niemcy ubrani w czarne i ciemnozielone mundury. Byli to esesmani, ponieważ na czapkach mieli trupie czaszki. Kolumna ta wcześniej na noc zatrzymała się w Świecku, by następnego dnia z samego rana wyruszyć w dalszą drogę. Po przejściu tej kolumny szosą nasz bohater otrzymał polecenie od inspektora majątku – Paula Hermanna, by udał się w kierunku lasu przy głównej szosie w celu zabrania stamtąd i przetransportowania na cmentarz w Bożkowie ciał dwóch mężczyzn. Pojechał on tam saniami zaprzężonymi w konie. Do pomocy wyznaczono mu jeszcze jednego robotnika przymusowego. Po przybyciu na miejsce na poboczu drogi zastali zwłoki dwóch mężczyzn. Obaj byli ubrani w pasiaki, jakie nosili więźniowie obozów, a na łydkach mieli zielone owijacze wzoru polskiego. Jeden z nich miał furażerkę, a drugi czarny beret filcowy. Nie posiadali żadnych dokumentów ani przedmiotów, według których można byłoby ustalić ich tożsamość. Zmarli na skutek strzału w tył głowy. Świadczyły o tym roztrzaskane czaszki – do tego stopnia, że mózg jednej z ofiar był na wierzchu. Krew była świeża. Zgodnie z poleceniem Paula Hermanna zwłoki zostały przewiezione na cmentarz, gdzie czekało na Leona kilku Niemców. Kazali oni zwłoki pozostawić na ziemi i odjechać. Wieczorem świadek przyszedł na cmentarz w celu sprawdzenia, gdzie zabici więźniowie zostali pochowani. Nie było tam mogiły, ale świeżo zasypany i zrównany z ziemią dół. Miejsce oznaczył kołkiem, który mocno wbił w ziemię.

Mapa miejscowości Bożków,  na której kolorem  czerwonym została zaznaczona droga, którą pod koniec lutego 1945 szedł jeden z konwojów więźniów obozów koncentracyjnych

  Rok po wojnie ruszyły przesłuchania byłych pracowników przymusowych. W Sądzie Grodzkim w Kłodzku zostaje przesłuchany pan Leon. Zeznaje on, że zna miejsce, w którym zostali pochowani zmarli. Postanowiono udać się na cmentarz w Bożkowie. Po przybyciu na miejsce okazuje się jednak, że nasz świadek nie mógł dokładnie wskazać miejsca pochówku więźniów. Odszukano więc niemieckiego grabarza, który uczestniczył w pochówku i je wskazał.

Pocztówka przedstawiająca zabudowania miejscowości Bożków. Po prawej stronie stoi budynek, w którym podczas II wojny światowej zameldowani byli polscy pracownicy przymusowi.

  Przystąpiono do oględzin. Na głębokości półtora metra znaleziono we wspólnym grobie kości ludzkie i części ubrań. Następnie grób zasypano i polecono miejscowemu wójtowi Juliuszowi Arendarskiemu, by miejsce to zabezpieczyć poprzez otoczenie pochówku drutem kolczastym i umieszczenie napisu: „W miejscu tym zostali pochowani więźniowie – Polacy zastrzeleni w lutym lub w marcu 1945 roku” (źródło: Archiwum IPN).

Bożkowski Grób Nieznanego Żołnierza.