Zwykle pomniki kojarzą się z upamiętnieniem ważnego wydarzenia, bohatera lub z gloryfikacją. Bywają jednak i inne obiekty – upamiętniające ludzką zbrodnię, hańbę oraz cierpienie. Tymi wyjątkowymi zabytkami są krzyże pokutne. W Kotlinie Kłodzkiej stawiano je od XIII aż do XIX wieku. Powstawały one jako jeden z warunków pojednania zabójcy z rodziną ofiary, a na ich powierzchni często wycinano narzędzie zbrodni. Umieszczano je najczęściej w miejscu popełnienia przestępstwa lub w punktach dobrze widocznych, na przykład przy głównych drogach.

 W prawie karnym wczesnego średniowiecza przestępstwo traktowano nie tylko jako czyn zabroniony wyrządzający określoną szkodę, ale również jako grzech skierowany przeciwko samemu Bogu. Dopiero XVI wiek przyniósł niemal całkowite upaństwowienie wymiaru sprawiedliwości i reakcji karnej na przestępstwo. Z kolei w późniejszym okresie (XVIII i XIX wiek) krzyże bywały stawiane przez przedstawicieli władz w miejscach, w których zamordowano kogoś ważnego.  

 Niemieckie słowo Sühne oznacza „pojednanie” lub „przebaczenie”, dlatego obiekty te bywają również nazywane krzyżami pojednania. Są to kamienne monolity o różnej wielkości, wycięte najczęściej z piaskowca lub granitu.

Krzyż pokutny w Wambierzycach . Lata 50 XX wieku.

 Na terenie Kotliny Kłodzkiej usytuowanych jest wiele krzyży pokutnych pochodzących z różnych wieków. W Wambierzycach, poza główną częścią wsi, około 1200 metrów od Bazyliki, przy dróżce znakowanej szlakiem turystycznym, obok posesji przy ul. Wiejskiej 20, znajduje się kamienny krzyż z mocno zatartym już rytem miecza. Wykonany został z szarego piaskowca i ma wymiary 112 × 82 × 33 cm. Co ciekawe krzyż ten stał się późniejszych czasach kamieniem granicznym oddzielający granice folwarku górnego (Oberpannwitz) od folwarku dolnego (Niederpannwitz).

Z obiektem tym wiąże się romantyczna, ale jednocześnie niezwykle tragiczna historia – legenda związana z synami ówczesnego właściciela Wambierzyc i innych rozległych dóbr na Ziemi Kłodzkiej.  Historię krzyża możemy poznać dzięki Paulowi Kutzer, który w swoim artykule z 1913 roku „Kamienne krzyże na Śląsku” („Steinkreuze in Schlesien”), opublikowanym w czasopiśmie Schlesien. Illustrierte Zeitschrift für die Pflege heimatlicher Kultur, Bd. 7, H. 1, 1913, s. 9–15, przedstawia ów pomnika.  Autor pisze o nim: „Krzyż w pobliżu młyna w Górnych Wambierzycach ukazuje zakrzywioną szablę. Wiemy, że dwaj bracia Kaspar i Hans von Pannewitz, synowie Ludwika I (zm. 1560), walczyli z powodu szlachcianki Valeski von Ullersdorf (1594); obaj zginęli, a Valeska rzuciła się pod młyńskie koło.” Niestety Paul Kutzer nie podaje informacji, skąd właściwie „wiemy” o tej historii ani na jakich źródłach oparł swoje twierdzenie.

Fotografia w: Paul Kutzer, Steinkreuze in Schlesien, 1913 r.

 Dziś obok krzyża nie ma już widocznej na starszym zdjęciu małej tabliczki ustawionej przez Bractwo Krzyżowców. Opisywała ona obiekt następująco: „Krzyż pokutny XIV–XVI w. Stawiany przez zabójcę na miejscu zbrodni. PTTK Bractwo Krzyżowców. Wojewódzki Konserwator Zabytków. Zabytek pod ochroną prawa”. Nazwa „krzyż pokutny” wciąż więc tutaj „pokutuje”, również w treści dawnej tablicy. Szkoda, ponieważ sama przytoczona historia przeczy tej interpretacji – wyraźnie wskazuje bowiem, że powodem wystawienia kamiennego krzyża było upamiętnienie rodzinnej tragedii.

Krzyż pokutny w Wambierzycach z tablicą informacyjną. 

 Warto przy tym zwrócić uwagę, że określanie wszystkich tego typu obiektów mianem „krzyży pokutnych” jest w dużej mierze współczesnym sposobem interpretacji. Przedwojenni  badacze  podchodzili do kamiennych krzyży zasadniczo bardziej racjonalnie. Zdawali sobie sprawę, że przyczyn ich ustawienia mogło być wiele i nie każdy kamienny krzyż musiał być związany z zabójstwem i pokutą sprawcy. Dlatego posługiwali się znacznie bardziej neutralnym określeniem „Steinkreuz” – kamienny krzyż.

 A zatem stojący dziś w Wambierzycach przy ul. Wiejskiej kamienny krzyż pozostaje przede wszystkim niezwykłym świadectwem dawnej historii i tradycji. Niezależnie od tego, ile prawdy historycznej, a ile legendy kryje się w opowieści o dwóch nierozłącznych braciach i pięknej Vlasce, sam obiekt jest wyjątkową pamiątką przeszłości Kotliny Kłodzkiej.