„Skrawek piekła”

 

 Wyobraźmy sobie formację partyzancką UPA – Ukraińską Powstańczą Armię, która na kartach historii ma dwa skrajnie różne oblicza. Z jednej strony – dla współczesnej Ukrainy – stanowi symbol niezłomnej walki o niepodległość. To partyzantka, która przez lata potrafiła stawiać opór potężnej machinie Związku Sowieckiego, ukrywając się w karpackich lasach i podziemnych bunkrach. Z drugiej strony – z polskiej perspektywy – nazwa UPA wywołuje strach, ból i traumatyczne wspomnienia. Jest synonimem krwawej czystki etnicznej i niewyobrażalnego okrucieństwa. W latach 1943–1945 formacja ta, kierując się radykalną ideologią „Ukraina dla Ukraińców”, uczestniczyła w organizowaniu i przeprowadzaniu Rzezi Wołyńskiej oraz czystek etnicznych w Galicji Wschodniej. Zamiast regularnej walki na froncie jej ofiarami stali się bezbronni cywile: sąsiedzi, kobiety, dzieci i osoby starsze. Po 1945 roku, kiedy wielka wojna dobiegła końca, dla wielu członków UPA rozpoczął się zupełnie nowy, dramatyczny i pełen zwrotów akcji rozdział. Obawiając się odpowiedzialności za popełnione zbrodnie, część z nich uciekała na Zachód wraz z wycofującymi się wojskami niemieckimi. Zmieniali nazwiska, niszczyli i podrabiali dokumenty, próbując zatrzeć ślady swojej przeszłości.

Kamienica przy ulicy Piastów, w której bezpośrednio po zakończeniu wojny mieszkał Władysław Czerniawski.  

 Jedną z takich osób był Włodzimierz Czerniawski, który tuż po wojnie ukrył się w Nowej Rudzie. Zamieszkał przy ulicy Piastów 2. Do momentu zatrzymania, w październiku 1948 roku, pracował w Zarządzie Miejskim w Nowej Rudzie, gdzie zajmował stanowisko inżyniera do spraw rolnictwa. Dodatkowo należał do komisji osiedleńczej i brał udział w zasiedlaniu ponad dwustu wsi na terenie Kotliny Kłodzkiej. Trudno się dziwić, że ujawnienie jego przeszłości wywołało ogromne poruszenie. Nawet kierownik Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego nie mógł uwierzyć, że wzorowy noworudzki urzędnik jeszcze pięć lata wcześniej miał dopuszczać się tak potwornych zbrodni, wydając rozkaz wymordowania mieszkańców Huty Pieniackiej.

Akta i dokumentacja dotyczące Włodzimierza Czerniawskiego sporządzone w trakcie postępowania. Archiwum IPN.

 Cofnijmy się teraz do 28 lutego 1944 roku. Około godziny 6 rano Huta Pieniacka, wieś założona przez króla Jana III Sobieskiego, została otoczona przez silny oddział 4. Pułku Policyjnego SS-Galizien, który to wchodzi w skład 14 Dywizji Grenadierów SS. Za esesmanami podążały bojówki UPA dowodzone przez Włodzimierza Czerniawskiego, Chłopskie Oddziały Samoobrony Jarisza oraz mieszkańcy sąsiednich miejscowości. Po upewnieniu się, że miejscowość została szczelnie otoczona, napastnicy rozpoczęli atak. 

Żołnierze SS-Galizien. Źródło NAC

Komendant policji w Podhorcach Krasnośelskiej - współodpowiedzialny za mord w Hucie Pienawskiej. Źródło NAC

Pogrzeb dwóch ukraińskich esesmanów,         którzy zginęli podczas walk w Hucie Pieniackiej.                   Źródło NAC.

 Był to odwet za zabicie dwóch ukraińskich esesmanów 23 lutego 1944 roku w tej samej wsi przez samoobronę mieszkańców, wspieraną przez oddział Armii Krajowej broniący miejscowości. Niemiecki dowódca wydawał rozkazy, aby wszystkich mieszkańców zgromadzić w kościele i szkole. Na obrzeżach wsi rozpoczęto przeszukiwanie zabudowań. Wywlekano z nich ludzi, przeważnie kobiety, dzieci i osoby starsze. Pytano o partyzantów sowieckich, a kobiety wypytywano o swoich mężów. Mieszkańców pędzono w kierunku centrum miejscowości. W tym czasie Czerniawski wraz ze swoją bojówką wkraczał do opuszczonych gospodarstw. Rozpoczął się rabunek. Wynoszono wszelkie wartościowe przedmioty, zabierano zboże, odzież, inwentarz żywy, konie, krowy i inne zwierzęta. Zrabowany dobytek ładowano na sanie i wywożono. Następnie zabudowania podpalano. Wówczas okazywało się, że w różnych schowkach i kryjówkach nadal ukrywali się mieszkańcy, którzy próbowali uniknąć spalenia żywcem. Oprawcy tylko na to czekali. 

Mapa Huty Pieniawskiej Szkic pochodzi z akt o sygn. IPN Po 13232.

Zdjęcie komunijne dzieci z Huty Pieniackiej; fot. z archiwum A. Szwaji. Źródło Stowarzyszenie Huta Pieniawska 

 Do uciekających, przeważnie dzieci, strzelano z broni maszynowej. W przypadku większych grup rzucano granaty. Zdarzało się również, że małe dzieci chwytano za nogi i roztrzaskiwano ich ciała o narożniki domów. Esesmani spędzali ludność w kierunku kościoła, nawołując w języku ukraińskim: „Będziecie mieć Polskę” oraz „To już koniec waszej Polski”. Osoby starsze i schorowane, które nie nadążały za pozostałymi, były przez członków UPA dźgane bagnetami lub przebijane w brzuch. Pędzeni mieszkańcy napotykali po drodze zakrwawione zwłoki swoich sąsiadów, znajomych i członków własnych rodzin. Był to widok, który na zawsze pozostawił w ich pamięci obraz niewyobrażalnego okrucieństwa. Przed kościołem esesmani utworzyli dwuszereg z bronią gotową do strzału. Następnie zaczęto wpędzać ludzi do świątyni dwoma wejściami. W pewnym momencie wewnątrz znajdowały się już setki stłoczonych, przerażonych osób. Rozpoczęto wyprowadzanie mężczyzn z kościoła i ich przesłuchiwanie. Plac przed świątynią stał się miejscem kaźni wielu mieszkańców. Po przesłuchaniu mężczyzn Czerniawski głośno poinformował zgromadzonych, że kościół został zaminowany i zostanie wysadzony w powietrze. Przerażony tłum podjął nieudaną próbę sforsowania drzwi. Wewnątrz świątyni rozległy się płacz, lament i głośne modlitwy. Ludzie zdawali sobie sprawę, że ich życie może w każdej chwili dobiec końca. O godzinie 14 rozpoczęto wyprowadzanie z kościoła kolejnych grup liczących od 30 do 50 osób. Mieszkańcom mówiono, że zostaną wywiezieni do Niemiec na roboty przymusowe. W rzeczywistości prowadzono ich do stodół, które następnie zamykano i podpalano wraz z uwięzionymi w nich ludźmi. Około godziny 17 dumni ze swojego „zwycięstwa” esesmani i pozostali napastnicy zaczęli opuszczać spacyfikowaną wieś. Zamroczeni alkoholem urządzili defiladę na cześć zwycięstwa. Pijany Czerniawski próbował nawet zatańczyć z niemieckim dowódcą. Ten jednak szybko uwolnił się z jego objęć. 28 lutego 1944 roku Huta Pieniacka stała się miejscem niewyobrażalnej tragedii. Przez cały dzień wieś była palona, a jej mieszkańcy mordowani. Z rąk napastników zginęło od 850 do 1500 osób. Po miejscowości nie pozostał niemal żaden ślad. Liczba ofiar mogłaby być jeszcze większa, gdyby nie fakt, że część polskich mieszkańców zdołała uciec do sąsiednich miejscowości, gdzie znalazła schronienie również w ukraińskich domach. Wśród tych, którzy zdecydowali się pomóc, byli ludzie ryzykujący własne życie, aby ocalić swoich polskich sąsiadów.

Kościół w miejscowości Huta Pieniawska. Źródło Stowarzyszenie Huta Pieniawska 

Widok prezbiterium i ołtarza kościoła pw św. Andrzeja Boboli w Hucie Pieniackiej (parafia Pieniaki);zdjęcie nadesłał pan H. Bajewicz. Źródło Stowarzyszenie Huta Pieniawska 

 Włodzimierz Czerniawski urodził się 11 sierpnia 1907 roku w Podkamieniu, w województwie tarnopolskim. W 1941 roku ukończył Politechnikę Lwowską na Wydziale Rolniczo-Leśnym. Do 1941 roku był obywatelem polskim. Po zajęciu województwa tarnopolskiego przez wojska hitlerowskie otrzymał niemiecką kenkartę, w której określono go jako Ukraińca. Od tego czasu przebywał u swojego teścia, Michała Rajki, w Antonówce, gdzie zamieszkał w prowadzonym przez niego gospodarstwie. Wspólnie ze swoim teściem oraz przy pomocy greckokatolickiego księdza Stefana Kleparczuka zorganizował zbrojną, nacjonalistyczno-faszystowską ukraińską bandę, określaną jako „Bandery”, której celem miała być walka o utworzenie niepodległej Ukrainy. Oddziały Czerniawskiego i Rajki oprócz Huty Pieniackej miały odpowiadać również za spalenie takich miejscowości jak Huta Szklana, Zalesie, Pankowice, Podkamień i innych wsi w powiecie brodzkim. W wyniku tych działań tysiące Polaków zostały bestialsko zamordowane lub spalone żywcem. Czerniawski, pozostając w stałym kontakcie z władzami hitlerowskimi i współpracując z nimi, był później zmuszony, pod naporem Armii Czerwonej, uciekać razem z wycofującymi się wojskami niemieckimi. W ten sposób znalazł się na Dolnym Śląsku, gdzie próbował uniknąć odpowiedzialności karnej za swoje zbrodnie. Od 9 lipca 1945 roku mieszkał w Nowej Rudzie. Początkowo pracował w gospodarstwie rolnym, następnie w Zarządzie Miejskim, w referacie osiedleńczym, a później w Opiece Społecznej.

 13 stycznia 1950 roku Włodzimierz Czerniawski został uznany za winnego przez Sąd Apelacyjny w Katowicach, I Wydział Karny. Zarzucono mu działanie na rzecz władz hitlerowskich oraz udział w dokonywaniu zabójstw osób narodowości polskiej. Został skazany na karę śmierci.

Pomnik upamiętniający polskie ofiary zbrodni w Hucie Pieniackiej.   Archiwum IPN

Prace poszukiwawcze (czerwiec 2026 r.): Na podstawie zgody władz ukraińskich z lutego 2026 r., specjaliści Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN (we współpracy z ukraińskim przedsiębiorstwem „Wołyńskie Starożytności”, przedstawicielami MKiDN oraz Stowarzyszeniem Huta Pieniacka) prowadzili badania terenowe w dniach 8–19 czerwca 2026 r. Archiwum IPN

 W ciągu ostatnich dwóch dekad teren nieistniejącej polskiej wsi Huta Pieniacka – miejsca tragicznej zbrodni z 28 lutego 1944 roku – stał się jednym z najważniejszych symboli polsko-ukraińskiego dialogu o historii i pamięci. Centralnym punktem upamiętnienia ofiar jest wzniesiony tam w 2005 roku granitowy pomnik z wysokim krzyżem oraz tablicami zawierającymi nazwiska około 850 zamordowanych mieszkańców. To właśnie przy tym monumencie w 2009 roku odbyła się historyczna wizyta prezydentów Polski i Ukrainy – Lecha Kaczyńskiego oraz Wiktora Juszczenki. Niestety, sam pomnik stał się również celem prowokacji. W 2017 roku został wysadzony przez nieznanych sprawców. Dzięki zaangażowaniu lokalnej społeczności szybko go odbudowano. Po latach wandalizmu i wieloletnich ograniczeń w prowadzeniu badań nastąpił jednak długo oczekiwany przełom. W 2026 roku specjaliści z Instytutu Pamięci Narodowej odnaleźli miejsca pochówku ofiar, w tym zbiorowe mogiły w 25 lokalizacjach. W sierpniu tego samego roku władze Ukrainy wydały oficjalną zgodę na przeprowadzenie właściwych ekshumacji.

 Po ponad 82 latach od tragedii ofiary Huty Pieniackiej mają wreszcie szansę na identyfikację oraz godny, chrześcijański pochówek. Historia tej miejscowości pozostaje bolesnym świadectwem tego, do czego może doprowadzić nienawiść narodowościowa, fanatyzm i ideologia usprawiedliwiająca mordowanie niewinnych ludzi. To także opowieść o człowieku, który po wojnie potrafił odnaleźć się w zupełnie nowej rzeczywistości, ukrywając swoją przeszłość pod płaszczem urzędniczej działalności.

 Huta Pieniacka zniknęła z mapy. Nie może jednak zniknąć z naszej pamięci.

 Materiał powstał na podstawie książki Ryszarda Kobylańskiego pt. »Huta Pieniacka. Kainowa zbrodnia« oraz akt sprawy Włodzimierza Czerniawskiego ze zbiorów Archiwum IPN.

 

„ Bo każdy dzień jest częścią historii”

Krzysztof Kręgielewski 

P.S. Artykuł został przedrukowany z mojej strony

na Facebooku - "Eckersdorf - Ciekawostki historyczne Bożkowa i okolic."

Uwaga

Macie w domu stare zdjęcia, na których w tle widać kawałek Bożkowa lub jego okolic? Może fragment domu, którego już nie ma?  Zdjęcie ogródka przydomowego, gdzie rosło drzewo, które zostało  wycięte dawno temu? A może dziadka w kapeluszu, babcię na ławce albo dzieci biegające przy pomniku? Dla Was to może zwykła, niepotrzebna już fotografia, a dla mnie to już  bezcenny okruch historii.  

Jeśli przechowujecie podobne zdjęcia albo inne przedmioty, gdzieś chowane na  stryszkach czy szafach  dajcie znać. Zbieram okruchy tej naszej przeszłości jak rozsypane puzzle, z których próbuję ułożyć obraz Bożkowa i jego okolic sprzed lat.

Świat bardzo szybko opróżnia się z opowieści jak i ludzi. Odchodzą one po cichu, bez śladu. Razem z nimi znika to, czego nie zdążyliśmy zapytać, zanotować, usłyszeć. Dlatego każde zdjęcie, każdy szczegół i każda rozmowa mają dziś ogromne znaczenie.

 

Jeśli w Waszych szufladach leżą fragmenty starego Bożkowa lub jego okolic dajcie znać. Przyjadę żeby zachować to co jeszcze nie zniknęło. A przy okazji możecie w ten sposób mnie poznać, pogadać, podzielić się historią, posłuchać i powspominać.